कक्षा १२ को नतिजा छिटो आयो, हतारमा निर्णय नगरौं

नेपालको परीक्षा प्रणालीमा यस वर्ष एउटा राम्रो खबर आयो। कक्षा १२ को नतिजा परीक्षा सकिएको करिब ३८ दिनमै सार्वजनिक भयो। विगतमा नतिजा आउन साउन–भदौसम्म कुर्नुपर्ने अवस्था सामान्यजस्तै थियो। विद्यार्थी र अभिभावक महिनौंसम्म अन्योलमा बस्थे। यसपटक त्यो लामो प्रतीक्षा छोटियो।

यो सामान्य कुरा होइन। लाखौं विद्यार्थीको परीक्षा, उत्तरपुस्तिका परीक्षण, डाटा मिलान र नतिजा प्रकाशन छोटो समयमा गर्नु सजिलो काम होइन। राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले यसपटक देखाएको गति प्रशंसनीय छ। यसले एउटा कुरा प्रमाणित गरेको छ—चाहेमा नेपालका सरकारी निकायले पनि समयमै, प्रविधिमैत्री र विद्यार्थीलाई सजिलो हुने सेवा दिन सक्छन्।

तर यहीँनेर अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न आउँछ। नतिजा छिटो आयो, अब निर्णय पनि हतारमै गर्ने हो ?

छिटो नतिजा राम्रो हो। तर हतारको निर्णय राम्रो हुँदैन। नतिजा छिटो आउनुले विद्यार्थीलाई समय दिएको छ। अब त्यो समयलाई सोचेर, बुझेर र सही बाटो छानेर प्रयोग गर्नुपर्छ। नत्र छिटो आएको नतिजाको फाइदा हतारमा गरिएको गलत निर्णयले बिगार्न सक्छ।

यस वर्ष करिब ४ लाख १८ हजार विद्यार्थी कक्षा १२ को परीक्षामा सहभागी भए। तीमध्ये करिब ६४ प्रतिशत विद्यार्थीले सबै विषयमा ग्रेड प्राप्त गरे। यसको अर्थ धेरै विद्यार्थी अब उच्च शिक्षा, सीप, रोजगारी वा विदेश अध्ययनको बाटो सोच्दैछन्। तर ठूलो संख्यामा विद्यार्थी मौका परीक्षाको तयारीमा पनि छन्।

त्यसैले यो नतिजालाई केवल “पास” र “फेल” को नजरले हेर्नु ठीक हुँदैन। यो एउटा मोड हो। यही मोडमा विद्यार्थी, अभिभावक, विद्यालय, कलेज, परामर्शदाता र सरकारले सही भूमिका खेल्नुपर्छ।

विद्यार्थीकालागि: नतिजा अन्त्य होइन, सुरुवात हो

कक्षा १२ को नतिजा जीवनको अन्तिम फैसला होइन। राम्रो GPA आयो भन्दैमा भविष्य आफैं सुरक्षित हुँदैन। सोचेजस्तो नतिजा आएन भन्दैमा भविष्य सकिँदैन। नतिजा एउटा संकेत हो—अब आफूलाई बुझ्ने, आफ्नो रुचि चिन्ने र अर्को बाटो सोच्ने समय हो।

अब विद्यार्थीले आफैंलाई केही सरल तर गहिरा प्रश्न सोध्नुपर्छ।

– मलाई के पढ्न मन छ?

– म केमा राम्रो छु?

– मेरो परिवारको आर्थिक अवस्था कस्तो छ?

– म पाँच वा दश वर्षपछि कस्तो जीवन चाहन्छु?

– मैले रोजेको विषयले मलाई कस्तो सीप दिन्छ?

आजको समय केवल डिग्रीको समय होइन। डिग्रीसँगै सीप चाहिन्छ। बोल्न सक्ने क्षमता चाहिन्छ। काम गर्न सक्ने बानी चाहिन्छ। प्रविधि बुझ्ने क्षमता चाहिन्छ। समस्या समाधान गर्ने सोच चाहिन्छ। केवल साथीले पढेको विषय पढेर वा सबै विदेश गए भनेर विदेश गएर भविष्य बन्ने होइन।

साथी अस्ट्रेलिया गयो भनेर अस्ट्रेलिया, साथीले IT पढ्यो भनेर IT, साथीले management पढ्यो भनेर management—यस्तो सोचले करियर बन्दैन। करियर रुचि, क्षमता, मेहनत, आर्थिक तयारी र सही जानकारीबाट बन्छ।

जसको नन–ग्रेडेड नतिजा आएको छ, उनीहरूका लागि पनि एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ। यो जीवनको अन्त्य होइन। यो एउटा परीक्षाको नतिजा मात्र हो। मौका परीक्षा छ। सुधारको बाटो छ। अहिले चाहिने कुरा निराशा होइन, योजना हो। तुलना होइन, तयारी हो।

अभिभावककालागि: दबाब होइन, साथ चाहिन्छ

नतिजा आएपछि धेरै घरमा खुसीभन्दा पहिले तुलना सुरु हुन्छ। “छिमेकीको छोराले कति ल्यायो?”, “फलानाकी छोरी विदेश जान लागी”, “तिम्रो साथीले त यस्तो गरिसक्यो”—यस्ता कुराले विद्यार्थीलाई प्रेरणा भन्दा बढी दबाब दिन सक्छ।

अभिभावकको भूमिका अब अंक हेरेर निर्णय सुनाउने होइन। छोराछोरीसँग बसेर कुरा गर्ने हो। उनीहरू के चाहन्छन्, के गर्न सक्छन्, केमा कमजोर छन्, केमा बलियो छन्—यी कुरा बुझ्ने हो।

विदेश पठाउनु आफैंमा उपलब्धि होइन। सही कारण, सही कोर्स, सही कलेज, सही खर्च योजना र मानसिक तयारीसहित विदेश पठाउनु मात्र उपलब्धि हो। त्यस्तै नेपालमै पढ्नु पनि कमजोर विकल्प होइन। नेपालमै राम्रो कोर्स, राम्रो कलेज र राम्रो अवसर छ भने त्यसलाई कम आँक्न मिल्दैन।

अभिभावकले केवल “भिसा लाग्छ कि लाग्दैन?” भनेर सोधेर पुग्दैन। “मेरो छोरा वा छोरी त्यहाँ गएर टिक्न सक्छ कि सक्दैन? पढाइ धान्न सक्छ कि सक्दैन? खर्चको योजना वास्तविक छ कि छैन? कोर्स उसको रुचि र भविष्यसँग मिल्छ कि मिल्दैन?” यी प्रश्न अझ महत्वपूर्ण छन्।

विद्यार्थीको भविष्य अभिभावकको अधुरो सपना पूरा गर्ने ठाउँ होइन। छोराछोरीको सपना र परिवारको यथार्थलाई मिलाएर निर्णय गर्नुपर्छ।

समाजकालागि: सफलता एउटै बाटोबाट आउँदैन

हाम्रो समाजमा अझै पनि सफलता दुई कुराले नापिन्छ—कति GPA आयो र कुन देश गयो। यो सोच बदल्न जरुरी छ।

सबै विद्यार्थी एउटै बाटोबाट सफल हुँदैनन्। कोही नेपालमै पढेर अघि बढ्छन्। कोही प्राविधिक शिक्षा लिन्छन्। कोही सीप सिकेर काममा लाग्छन्। कोही उद्यम गर्छन्। कोही विदेश जान्छन्। यी सबै बाटो सम्मानजनक हुन्, यदि ती सोचेर र तयारीका साथ रोजिएका छन् भने।

विदेश अध्ययनलाई पनि हामीले सही नजरले हेर्नुपर्छ। विदेश जानु न त सधैं पलायन हो, न त सधैं सफलता। विदेश अध्ययन सही तयारी भयो भने ज्ञान, सीप, अनुशासन, exposure र global network को राम्रो माध्यम बन्न सक्छ। तर गलत सूचना, देखासिकी र हतारमा विदेश जानु ठूलो जोखिम पनि हुन सक्छ।

म नेपालमै बसेर करिब १० वर्षदेखि अस्ट्रेलियामा रहेको कलेजको आवासीय प्रतिनिधिका रूपमा दक्षिण एसियाली बजारमा काम गर्दै आएको छु। यो अनुभवले मलाई के सिकाएको छ भने अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा केवल admission र visa processing होइन। यो विद्यार्थीको सपना, अभिभावकको लगानी, कलेजको विश्वास र देशको साखसँग जोडिएको क्षेत्र हो।

त्यसैले परामर्श क्षेत्रले पनि आफ्नो भूमिका गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ। विद्यार्थीलाई फर्म भर्नु मात्र सहयोग होइन। उसलाई सही कोर्स छान्न सहयोग गर्नु, खर्चको वास्तविकता बुझाउनु, कागजात सही छन् कि छैनन् हेर्नु, उसको रुचि र भविष्यसँग कोर्स मिल्छ कि मिल्दैन भन्नु—यही असली counselling हो।

छोटो समयको enrolment भन्दा लामो समयको विश्वास ठूलो हुन्छ। एउटा विद्यार्थीलाई गलत बाटो देखाउनु एउटा application बिगार्नु मात्र होइन; एउटा परिवारको भरोसा तोड्नु हो।

विद्यालयर कलेजका लागि: भर्ना मात्र होइन, बाटो देखाउने समय

कक्षा १२ को नतिजा आएपछि विद्यालय र कलेजले विद्यार्थीलाई केवल भर्ना गर्ने संख्या भनेर हेर्नु हुँदैन। यो समय विद्यार्थीलाई सही जानकारी दिने, करियर बुझाउने, subject choice मा सहयोग गर्ने र मौका परीक्षार्थीलाई हौसला दिने समय हो।

विद्यालयहरूले आफ्नै नतिजा पनि गम्भीर रूपमा हेर्नुपर्छ। कुन विषयमा विद्यार्थी कमजोर भए? किन कमजोर भए? पढाउने तरिका ठीक थियो कि थिएन? विद्यार्थीलाई परीक्षा पास गर्न मात्र तयार गरियो कि जीवनका लागि पनि तयार गरियो?

कलेजहरूले पनि अब नाम र भवनले मात्र विद्यार्थी तान्ने समय सकिएको बुझ्नुपर्छ। विद्यार्थी र अभिभावकले अब सोध्नुपर्छ—यो कलेजले पढाइपछि के सीप दिन्छ? internship छ कि छैन? शिक्षक कस्ता छन्? पढाइ समयमै सकिन्छ कि सकिँदैन? काम बजारसँग यसको सम्बन्ध कस्तो छ?

अबको शिक्षा परिणाममुखी हुनुपर्छ। विद्यार्थीले केवल प्रमाणपत्र होइन, आत्मविश्वास, सीप र बाटो पाउनुपर्छ।

सरकारकालागि: बोर्डको गति अब सबै ठाउँमा चाहिन्छ

राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले छिटो नतिजा निकालेर राम्रो उदाहरण दिएको छ। तर यो गति बोर्डमै सीमित रह्यो भने उपलब्धि अधुरो हुन्छ।

नतिजा छिटो आयो, तर विश्वविद्यालयको भर्ना ढिलो भयो भने के फाइदा? छात्रवृत्तिको सूचना अस्पष्ट भयो भने के फाइदा? प्रमाणपत्र लिन झन्झट भयो भने के फाइदा? equivalency वा अन्य सरकारी प्रक्रिया ढिलो भयो भने विद्यार्थीले पाएको समय फेरि हराउँछ।

अब सरकारले परीक्षा बोर्डको यो राम्रो अभ्यासलाई समग्र शिक्षा प्रणालीमा फैलाउनुपर्छ। भर्ना प्रक्रिया सरल र डिजिटल हुनुपर्छ। छात्रवृत्तिको सूचना समयमै आउनुपर्छ। शैक्षिक पात्रो पहिले नै स्पष्ट हुनुपर्छ। विद्यार्थीले कुन काम कहिले हुन्छ भनेर अनुमान लगाउन सक्ने अवस्था बन्नुपर्छ।

कक्षा १२ पछि विद्यार्थीहरू ठूलो निर्णयको मोडमा हुन्छन्। यस्तो बेला राज्यले आधिकारिक career guidance system बनाउन सक्छ। कुन कोर्स कहाँ पढ्न पाइन्छ? कुन कलेज मान्यताप्राप्त हो? scholarship कहाँ छ? प्राविधिक शिक्षा र सीपका विकल्प के छन्? विदेश पढ्न जानेले के–के बुझ्नुपर्छ? यस्ता जानकारी विद्यार्थीले हल्ला र social media बाट होइन, विश्वासिलो सरकारी स्रोतबाट पाउनुपर्छ।

प्रविधि चाहिन्छ, तर विश्वास झन् चाहिन्छ

यसपटक छिटो नतिजा आउनु प्रविधि र राम्रो व्यवस्थापनको संकेत हो। भविष्यमा डिजिटल प्रणाली, data management र AI जस्ता उपकरणले परीक्षा र नतिजा अझ छिटो बनाउन सक्छन्। तर गति बढाउने नाममा विश्वास कमजोर हुनु हुँदैन।

विद्यार्थीको नतिजा संवेदनशील कुरा हो। त्यसैले छिटो कामसँगै शुद्धता, गोपनीयता र गल्ती सच्याउने व्यवस्था पनि बलियो हुनुपर्छ। प्रविधि साधन हो, उद्देश्य होइन। उद्देश्य हो—विद्यार्थीलाई छिटो, सही र भरपर्दो सेवा दिनु।

अन्त्यमा: अब निर्णयको परीक्षा सुरु भयो

कक्षा १२ को नतिजा छिटो आउनु राम्रो कुरा हो। यसका लागि राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड धन्यवादको पात्र छ। तर अब असली परीक्षा विद्यार्थीको मात्र होइन, हामी सबैको हो।

विद्यार्थीले हतार होइन, सोच्नुपर्छ।

अभिभावकले दबाब होइन, साथ दिनुपर्छ।

समाजले तुलना होइन, सम्मान दिनुपर्छ।

विद्यालय र कलेजले भर्ना होइन, बाटो देखाउनुपर्छ।

परामर्श क्षेत्रले कारोबार होइन, विश्वास जोगाउनुपर्छ।

सरकारले घोषणा होइन, प्रणाली सुधार गर्नुपर्छ।

नतिजा एउटा Marksheet हो, जीवनको अन्तिम उत्तर होइन। छिटो नतिजाले विद्यार्थीलाई समय दिएको छ। अब त्यो समयलाई सही निर्णयमा बदल्नु सबैको जिम्मेवारी हो।

नेपालको भविष्य युवालाई रोक्नुमा छैन। नेपालको भविष्य युवालाई सही तयारीसहित नेपाल र विश्वसँग जोड्नुमा छ।

कोही नेपालमै पढून्, कोही विदेश जाऊन्, कोही सीप सिकून्, कोही उद्यम गरून्—तर निर्णय भीड, डर र हतारमा होइन; सोच, तयारी र उद्देश्यका साथ होस्।

नतिजा छिटो आयो।

अब निर्णय गहिरो होस्।

कक्षा १२ पछिको वास्तविक यात्रा यहीँबाट सुरु हुन्छ ।

(लेखकधमला नेशनल एकेडेमी अफ प्रोफेसनल स्टडिज ‘न्याप्स अस्ट्रेलिया’का निर्देशक हुन् ।)